Na polsko-niemieckiej granicy toczy się dziś cicha wojna — nie militarna, lecz ideologiczna i społeczna. To kolejna odsłona konfliktu, który rozgrywa się już nie tylko między Wschodem a Zachodem Europy, nie między Europą a Azją, lecz coraz bardziej wewnątrz samej Polski. W centrum tego sporu znajduje się temat migracji – nielegalnej, ale też tej zupełnie legalnej, której coraz bardziej boi się wielu obywateli. I to nie tylko wyborcy prawicy czy osoby o nacjonalistycznych poglądach. Obawy wyrażają również ci, którzy jeszcze niedawno byli entuzjastami otwartości.
Nie chodzi już tylko o kwestie kulturowe czy religijne. Coraz częściej mówi się o pieniądzach: o socjalach, które niebawem mogą trafiać do cudzoziemców, o usługach publicznych, które „nie starczają dla swoich”, o szkolnictwie, gdzie brakuje miejsc, i o ochronie zdrowia, która już dziś ledwo zipie. Na tle coraz bardziej odczuwalnego kryzysu gospodarczego, rosnących cen i spadających nastrojów społecznych, te argumenty trafiają do szerokich grup społecznych. Jest tu również mowa o zagrożeniu w kontekście bezpieczeństwa, w sieci pojawiają się nagrania i liczne informacje o tym, jakoby obcokrajowcy po raz kolejny kogoś zaatakowali, pobili, skatowali, zamordowali. Ile z tych informacji to fejki, a ile w tym prawdy? Na pierwszy rzut oka trudno to nawet zweryfikować i mało kto weryfikować w ogóle chce – lepiej od razu w to uwierzyć…
Politycy prawicy nie ukrywają, że na tym właśnie budują przekaz: obraz Polski jako kraju zagrożonego przez obcych, którzy przyjeżdżają, by żyć na koszt polskiego podatnika, a nie pracować. Takie narracje – choć niepoparte twardymi danymi – działają na wyobraźnię. Skrajne organizacje narodowe mówią wprost: trzeba bronić granicy przed inwazją. Nie brakuje też polityków – również z opcji centroprawicowych – którzy deklarują potrzebę „zdecydowanej ochrony granic”, a obawy przed „obcymi” przedstawiają jako racjonalne i powszechne w społeczeństwie.
Tymczasem liberalna strona sceny politycznej odpiera te ataki, posługując się faktami. Dane Straży Granicznej nie potwierdzają masowego napływu nielegalnych migrantów. Liczby są niskie, a większość osób, które próbują przekroczyć granicę, jest zatrzymywana i kierowana do odpowiednich procedur. Nie ma dowodów na istnienie „szlaku zachodniego” o skali, która zagrażałaby bezpieczeństwu państwa. Również sytuacje z udziałem służb niemieckich – gdy osoby próbujące uzyskać azyl są zawracane do Polski – choć kontrowersyjne, nie mają charakteru masowego procederu. Niemiecki sąd administracyjny już zresztą uznał te działania za nielegalne i naruszające prawo międzynarodowe – to są fakty!
Na styku tych dwóch narracji – alarmistycznej i uspokajającej – pojawia się jeszcze jeden, coraz bardziej wyrazisty wątek: obywatelska mobilizacja. Ludzie, którzy w poczuciu patriotycznego obowiązku decydują się na patrolowanie granic, tworzą tzw. społeczne straże. Nie są to ani funkcjonariusze Straży Granicznej, ani policjanci, ani nawet ochotnicy wojskowi. To zwykli obywatele – często sympatycy skrajnych ugrupowań – którzy, nie mając żadnych uprawnień, są gotowi podjąć interwencję wobec osób przekraczających granicę. Ich działania są nielegalne. Prawo nie zezwala cywilom na legitymowanie, zatrzymywanie, przeszukiwanie czy eskortowanie migrantów. Tu aż się prosi, by zaczęło dochodzić do przemocy czy łamania podstawowych praw człowieka.
Z jednej strony są więc funkcjonariusze – działający w ramach przepisów, na rozkaz, często przeciążeni psychicznie i fizycznie, ale posiadający wiedzę i procedury. Z drugiej – samozwańczy „strażnicy granicy”, którzy działają bez żadnych uprawnień i często bez refleksji nad konsekwencjami swoich działań. A te mogą być poważne, zarówno dla migrantów, jak i dla samych obywateli. Zatrzymanie kogoś bez podstawy prawnej, przeszukiwanie, odebranie dokumentów czy nawet użycie siły – to wszystko są czyny karalne. Państwo, które pozwala, by w jego imieniu działały nieformalne bojówki, samo rezygnuje z monopolu na stosowanie prawa.
Na tej fali dochodzi też do eskalacji językowej. Liberalni politycy, krytykujący działania „strażników”, nie zawsze zachowują umiar. W mediach społecznościowych pojawiają się ostre wpisy – wyśmiewanie patriotyzmu, dehumanizowanie osób zaangażowanych w działania przygraniczne. Jednym z przykładów może być wypowiedź szczecińskiego radnego Andrzeja Radziwinowicza, który w poście na Facebooku porównał obrońców granicy do Hitlera.
– (…) Adolf Hitler na wroga wybrał Żydów, Polską prawica nakręca spiralę strachu przed czarnoskórymi migrantami (pisowania oryginalna).
Taka retoryka nie tylko dzieli, ale także eskaluje konflikt, prowadząc do jeszcze większego rozbicia społeczeństwa. Zamiast merytorycznej debaty o migracji, o polityce integracyjnej, o realnych potrzebach rynku pracy i zagrożeniach kulturowych, mamy wojnę na epitety i ideologiczne etykiety.
Nie można zapominać, że granica polsko-niemiecka to dziś nie tylko strefa kontroli i ochrony, ale także miejsce, w którym krzyżują się interesy dwóch państw Unii Europejskiej. Tymczasowe przywrócenie kontroli przez Polskę i wcześniej przez Niemcy wpisuje się w szerszy proces dezintegracji systemu Schengen. Państwa członkowskie coraz częściej reagują na migrację wewnętrzną i zewnętrzną powrotem do kontroli narodowych. Polska, Niemcy, Czechy, Austria, Węgry – wszystkie te kraje prowadzą dziś politykę selektywnego otwierania i zamykania swoich granic. Nie da się już dłużej udawać, że wspólna Europa oznacza swobodny przepływ ludzi – ta zasada jest dziś poważnie zagrożona.
Jakie płyną z tego wnioski? Sytuacja na granicy to nie tylko kwestia liczby migrantów. To odbicie głębszego konfliktu wewnętrznego w Polsce – między strachem a otwartością, między potrzebą bezpieczeństwa a zobowiązaniami humanitarnymi. To także test dla państwa prawa, które musi zdecydować: czy akceptuje działania obywatelskich patroli i przyjmuje społeczną odpowiedzialność za ich czyny, czy też konsekwentnie egzekwuje swoje prawo. I wreszcie – to również pytanie o to, kim chcemy być jako społeczeństwo: zamkniętą twierdzą, broniącą się przed światem, czy wspólnotą zdolną do rozsądnej integracji, bez ulegania skrajnościom. Na razie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Ale im dłużej trwa ten konflikt, tym trudniej będzie ją odnaleźć.
