Orlen, PKN, PGE, KGHM, PKO BP — ich logotypy zdobią koszulki, stadiony i banery meczowe od lat. To nie jest marketing. To mechanizm, w którym publiczne pieniądze trafiają do prywatnych kieszeni właścicieli klubów — a podatnik nie ma nic do powiedzenia.
Zaczyna się niewinnie. Spółka Skarbu Państwa podpisuje umowę sponsoringową z klubem sportowym. Logotyp firmy pojawia się na stadionie, w materiałach prasowych, w reklamach telewizyjnych przy okazji meczów. Spółka odpisuje koszt od podstawy opodatkowania jako koszt uzyskania przychodu. Wszyscy są zadowoleni.
Wszyscy, czyli: zarząd spółki, który może pochwalić się „działalnością marketingową”, politycy, których okręg wyborczy właśnie dostał miliony na klub, oraz właściciel klubu — prywatny przedsiębiorca — który otrzymał zastrzyk gotówki od podmiotu kontrolowanego przez państwo. Mniej zadowolony powinien być podatnik. Ale podatnik zazwyczaj o tym wszystkim nie wie.
Ile pieniędzy płynie tą drogą?
Precyzyjne dane o skali zjawiska są trudne do uzyskania — bo spółki Skarbu Państwa nie mają obowiązku szczegółowego raportowania umów sponsoringowych w podziale na beneficjentów. Jednak dane rozproszone w raportach rocznych, odpowiedziach na wnioski o dostęp do informacji publicznej oraz publikacjach dziennikarzy śledczych pozwalają złożyć obraz, który jest co najmniej niepokojący.
Orlen przez lata był oficjalnym sponsorem tytularnym kilku imprez sportowych, PKO BP patronuje maratonom w kilkunastu miastach jednocześnie, PGE firmuje drużyny siatkarskie i żużlowe, Tauron — drużyny hokejowe i piłkarskie. Budżety tych umów rzadko są jawne w całości. Tam gdzie się pojawiają — mówią same za siebie.
Koszt uzyskania przychodu: fikcja prawna czy legalna optymalizacja?
Podstawą prawną, na której spółki opierają odliczenia podatkowe z tytułu sponsoringu, jest art. 15 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych. Zgodnie z nim kosztem uzyskania przychodu jest każdy wydatek poniesiony w celu osiągnięcia przychodów, zachowania albo zabezpieczenia ich źródła — pod warunkiem że nie figuruje w katalogu wyłączeń.
Sponsoring jako instrument marketingowy jest co do zasady uznawany przez organy podatkowe za koszt uzyskania przychodu. Logika jest prosta: firma płaci za ekspozycję swojej marki, ekspozycja buduje rozpoznawalność, rozpoznawalność przekłada się na przychody. Tyle teoria.
Problem pojawia się w momencie, gdy zapytamy o dowód. Jakie przychody spółka Skarbu Państwa osiąga dzięki temu, że jej logo wisi na koszulce drużyny piłkarskiej grającej w drugiej lidze w mieście, które ma 80 tysięcy mieszkańców? Jak tę korelację zmierzono? Skąd zarząd wie, że wydane 5 milionów złotych przyniosło choć złotówkę przychodu? W prywatnej firmie takie pytania zadaje rada nadzorcza. W spółce Skarbu Państwa — najczęściej nikt.
Organy podatkowe w Polsce rzadko kwestionują sponsoring jako kategorię kosztu. Ale to nie znaczy, że każdy konkretny wydatek jest bezsporny. Warunkiem uznania kosztu jest jego celowość — związek z działalnością generującą przychód. Jeśli bank PKO BP sponsoruje klub piłkarski w regionie, gdzie nie ma żadnej ekspansji sieci, żadnej kampanii produktowej i żadnego mierzalnego efektu — argumentacja podatkowa staje się krucha. Pytanie, czy ktokolwiek ją sprawdza.
Kluczowe pytanie prawno-podatkowe
Ustawa o CIT wymaga, by koszt był poniesiony „w celu osiągnięcia przychodów”. Cel musi być realny i weryfikowalny. Tymczasem spółki Skarbu Państwa nagminnie nie przeprowadzają żadnego pomiaru efektywności sponsoringu — co oznacza, że odliczają koszty, których przychodotwórczości nie są w stanie udowodnić. W prywatnym podmiocie ryzyko podatkowe byłoby realne. W państwowym — umorzenie kontroli jest regułą, nie wyjątkiem.
Pieniądze płyną tam, gdzie jest interes wyborczy?
Gdyby decyzje o sponsoringu podejmowane były wyłącznie na podstawie kalkulacji marketingowej, rozkład geograficzny i podmiotowy wsparcia byłby względnie losowy — albo skoncentrowany na rynkach o największym zasięgu medialnym. Tak nie jest.
Analiza umów sponsoringowych spółek Skarbu Państwa z ostatnich kilkunastu lat — niezależnie od tego, która partia sprawuje władzę — ujawnia prawidłowość: kluby z okręgów wyborczych polityków mających wpływ na obsadę zarządów spółek Skarbu Państwa regularnie uzyskują hojniejsze wsparcie niż kluby o porównywalnym potencjale medialnym w innych regionach. To nie jest zbieżność. To jest mechanizm.
Mechanizm politycznego sponsoringu – jak to działa? Polityk z wpływem na nominacje w radzie nadzorczej spółki SP sygnalizuje — wprost lub nie — zainteresowanie wsparciem lokalnego klubu. Zarząd spółki, świadomy, kto decyduje o jego stanowisku, podpisuje umowę sponsoringową. Klub dostaje miliony. Polityk chwali się na lokalnych mediach, że „pozyskał inwestora dla regionu”. Spółka odlicza koszt od podatku. Koło się zamyka.
Odwrotna strona tego mechanizmu jest równie czytelna. Kluby, których właściciele są politycznie niechętni lub neutralni wobec aktualnej władzy, mogą liczyć na wsparcie nieproporcjonalnie mniejsze — lub nie mogą liczyć na nie wcale. W polskiej ekstraklasie piłkarskiej, w lidze siatkarskiej, hokejowej, czy koszykarskiej: nieoficjalnie wiadomo, które kluby są „z układu”, a które nie.
To jest otwarta tajemnica w polskim sporcie zawodowym. Jeśli twój klub jest w łaskach — masz Orlen, PGE i bank na koszulce i możesz ściągać zawodników z zagranicy. Jeśli nie jesteś w łaskach — walczysz o przetrwanie i patrzysz, jak rywal z sąsiedniego miasta dostaje to, czego ty nie możesz dostać, bo twój właściciel zagłosował nie tak albo po prostu nie zna odpowiednich ludzi. To nie jest sport. To jest polityka ze sportem w tle – mówi nam jeden z działaczy sportowych.
Zaburzenie uczciwej konkurencji: sponsoring polityczny niszczy sport
Sport zawodowy jest z definicji rywalizacją. Jego wartość — widowiskowa, marketingowa, kulturowa — wynika z tego, że wynik jest niepewny, że lepszy wygrywa, a słabszy przegrywa. Każdy mechanizm, który sztucznie zaburza tę równowagę, uderza w istotę sportu.
Sponsoring polityczny spółek Skarbu Państwa robi dokładnie to, co często zaburza uczciwą rywalizację. Klub, który dostaje 10 milionów złotych rocznie od Spółek Skarbu Państwa łącznie, operuje w zupełnie innej rzeczywistości finansowej niż klub, który musi zarabiać na siebie sprzedażą biletów, praw telewizyjnych i komercyjnych umów sponsoringowych. Ten pierwszy może pozwolić sobie na zawodników, których ten drugi nigdy nie zatrudni. Różnica nie wynika z lepszego zarządzania ani większej atrakcyjności rynkowej. Wynika z dostępu do politycznej kroplówki.
W normalnym rynku sponsorzy idą tam, gdzie jest zasięg i wartość medialna. W Polsce często idą tam, gdzie jest polityczne zobowiązanie. To nie jest sport. To jest redystrybucja publicznych środków pod przykryciem marketingu. Efekt długoterminowy jest destrukcyjny dla całego ekosystemu sportowego. Kluby bez politycznych koneksji — nawet dobrze zarządzane, nawet z realną bazą kibicowską — nie mogą konkurować z klubami podłączonymi do państwowej kroplówki. Właściciele prywatni, którzy chcą budować zdrowe struktury finansowe, są systematycznie wypychani z rynku przez podmioty żyjące ze sponsoringu politycznego. Sport zawodowy zamiast rozwijać się jako branża — uzależnia się od państwowego mecenatu i traci zdolność do samofinansowania.
Kto na tym zarabia? Nie kibic
Warto postawić elementarne pytanie: kto jest ostatecznym beneficjentem tego przepływu pieniędzy? Nie kibic — ceny biletów rosną niezależnie od skali sponsoringu. Nie zawodnicy z niższych lig — pieniądze trafiają do klubów ekstraklasowych i pierwszoligowych, nie do akademii w małych miastach. Nie budżet państwa — spółki odliczają koszty, zmniejszając wpłaty podatku CIT.
Beneficjentem jest właściciel klubu. W polskim sporcie zawodowym — szczególnie w piłce nożnej — właścicielami są prywatni przedsiębiorcy, fundusze inwestycyjne, a niekiedy samorządy. Prywatni właściciele prowadzą działalność nastawioną na zysk — kupują zawodników, których mogą odsprzedać drożej, budują wartość marki, która przekłada się na ich prywatny majątek. Sponsoring od spółek SP zasilający ich kasy to w istocie publiczne dofinansowanie prywatnego biznesu.
Paradoks subsydiowania prywatnego biznesu? Zawodowy klub sportowy to przedsiębiorstwo. Jego celem jest generowanie zysku dla właściciela. Gdy spółka Skarbu Państwa zasila taki klub milionami, nie finansuje sportu — finansuje prywatny biznes ze środków publicznych. Gdyby ta sama logika miała zastosowanie w innych branżach, wzbudziłaby skandal. W sporcie — jest traktowana jako norma.
Gdzie jest nadzór właścicielski?
Spółki Skarbu Państwa podlegają nadzorowi właścicielskiemu sprawowanemu przez ministra właściwego lub przez specjalnie powołane ciała. Rady nadzorcze mają obowiązek oceny racjonalności wydatków. Ministerstwo Aktywów Państwowych — lub inne organy w zależności od kadencji rządu — powinno monitorować, czy środki wydawane przez spółki SP są wydawane celowo i efektywnie.
W praktyce nadzór nad wydatkami sponsoringowymi jest iluzoryczny. Rady nadzorcze spółek Skarbu Państwa są obsadzane politycznie — ich członkowie zawdzięczają swoje stanowisko tej samej władzy, która sponsoring inspiruje. Niezależna ocena efektywności marketingowej jest rzadkością. Audyty zewnętrzne rzadko zagłębiają się w zasadność poszczególnych umów sponsoringowych. Najwyższa Izba Kontroli — najpoważniejszy niezależny podmiot kontrolny — może kontrolować spółki SP, ale robi to selektywnie i z opóźnieniem.
Perspektywa zarządcza?
W spółce prywatnej CFO (Chief Financial Officer – Dyrektor Finansowy), który przyszedłby z propozycją wydania kilku milionów złotych rocznie na sponsoring lokalnej drużyny piłkarskiej bez żadnego modelu zwrotu z inwestycji, zostałby wyśmiany albo zwolniony. W spółce Skarbu Państwa ta sama propozycja przechodzi przez zarząd bez mrugnięcia okiem — bo za nią stoi nie kalkulacja, lecz telefon z ministerstwa lub sygnał z rady nadzorczej. A zarząd wie, co dobre dla jego kontraktu.
Sport jako parawan
Problem sponsoringu politycznego w spółkach Skarbu Państwa nie jest nierozwiązywalny. Istnieje szereg regulacji, które mogłyby go istotnie ograniczyć — pod warunkiem, że byłaby po temu wola polityczna. Ta ostatnia jest z oczywistych powodów trudna do uzyskania: beneficjenci systemu zasiadają w parlamencie i rządzie.
Pierwszym krokiem powinno być wprowadzenie obowiązku publicznego raportowania wszystkich umów sponsoringowych spółek Skarbu Państwa wraz z uzasadnieniem marketingowym i mierzalnymi wskaźnikami efektywności. Dziś te dane są albo niepubliczne, albo rozproszone w setkach stron raportów rocznych, do których nikt nie dotarłby bez determinacji.
Drugim krokiem powinna być zmiana wymogów dotyczących uznawania sponsoringu za koszt uzyskania przychodu w podmiotach kontrolowanych przez Skarb Państwa. Warunkiem odliczenia powinno być przedstawienie udokumentowanej analizy efektywności marketingowej — tak jak wymaga się tego przy innych wydatkach powyżej określonych kwot.
Trzecim — i najtrudniejszym — krokiem jest odpolitycznienie zarządów i rad nadzorczych spółek SP w zakresie, który eliminuje wpływ polityków na decyzje o charakterze komercyjnym. Dopóki zarząd spółki zawdzięcza stanowisko politykowi, który ma interes w sponsoringu lokalnego klubu — żadna procedura wewnętrzna nie będzie skuteczna.
A najprostsze rozwiązanie… po prostu przyjąć ustawą zakaz sponsorowania przez Spółki Skarbu Państwa prywatnych, sportowych biznesów. Pieniądze podatnika powinny trafiać tam, gdzie generują wartość publiczną — nie tam, gdzie generują wartość wyborczą. Sponsoring sportowy spółek Skarbu Państwa w obecnej formie jest narzędziem politycznym finansowanym z publicznej kiesy. I czas zacząć mówić o tym wprost.
Sport jest wartością. Kibice są prawdziwi. Emocje są autentyczne. Ale zawodowy klub sportowy to przedsiębiorstwo — i traktowanie go inaczej jest błędem poznawczym, który kosztuje podatnika setki milionów złotych rocznie. Spółki Skarbu Państwa, wydając publiczne pieniądze na sponsoring sportowy bez mierzalnych efektów biznesowych, bez transparentnych kryteriów i pod wpływem politycznym — nie inwestują w sport. Inwestują w politykę. A rachunek wystawia podatnik, który nigdy nie był pytany o zgodę.
Dopóki ten mechanizm pozostaje niewidoczny, niezbadany i nienazwany — będzie trwał. Niezależnie od tego, która partia ma akurat klucze do spółek Skarbu Państwa.
