Kultura narzekania ma w Polsce swoje stałe miejsce przy stole — obok chleba, masła i nostalgii za tym, co kiedyś. Narzekamy na pogodę, bo jeśli nie pada, to za gorąco; jeśli pada, to deszcz „psuje plany”. Narzekamy na korki, choć to one dają nam czas na rozmyślania o życiu i słuchanie audycji radiowych. Narzekanie jest jak stary, znajomy zwyczaj: czasem irytuje, często rozbawia, a zawsze jest dowodem, że żyjemy wśród ludzi, którzy mają opinię — i potrafią ją głośno wyrazić.
Śmieszność polskiego narzekania polega na tym, że jest performatywne. To nie tylko wyrażenie niezadowolenia, to sposób komunikacji — sygnał: „Jestem tu, istnieję, i mam pogląd na ten temat”. Możemy narzekać na ceny, ale tak naprawdę chodzi o to, by wspólnie potwierdzić, że świat jest niesprawiedliwy; możemy narzekać na sąsiada, żeby przypomnieć sobie, że sąsiedzi wciąż istnieją, i że nasze życie to nie tylko własne koty i seriale. W tym sensie narzekanie scala: tworzy wspólnotę rozgoryczonych.
Zdarza się, że narzekanie w Polsce ma swoją rytmikę i melodię. Weźmy zwykłą rozmowę o remoncie drogi. Pierwszy etap to konsternacja: „Znowu będą kopać”. Potem lawina przykładów historycznych: „Pamiętam, jak to było przed laty…”. Wreszcie finał — uniwersalna uwaga: „I tak nic z tego nie będzie”. Całość brzmi jak lokalny performans, w którym każdy zna swoje kwestie. Jeżeli ktoś próbowałby wtrącić: „Może warto zapytać urzędników?”, szybko zostanie zepchnięty na pozycję malkontenta bez poczucia humoru. Bo narzekanie w Polsce nie jest prymarnie o problemie — to obrzęd, który podtrzymuje poczucie bycia razem.
Ciekawa jest też estetyka polskiego narzekania. To często nie jest krzyk. To raczej sarkastyczny komentarz, półuśmiech, wymiana spojrzeń, które mówią więcej niż słowa. Potrafimy przekształcić narzekanie w dowcip, w anegdotę, w kawałek literatury. „Znowu podwyżki” — i za moment mamy mini-esej o tym, jak kiedyś chleb kosztował tyle a tyle, a audiencja klepie rytmicznie po kolanach. W ten sposób narzekanie staje się też formą inteligentnego dystansu: mówimy, że coś jest źle, ale równocześnie pokazujemy, że potrafimy się z tego śmiać.
Jest w tym oczywiście pewna ciemniejsza strona. Narzekanie może paraliżować. Kiedy każdy problem poddawany jest rytuałowi „narzekania i odpuszczenia”, znikają impulsy do działania. Łatwiej jest zapisać się do chóru niezadowolonych niż zorganizować zebranie, wystosować petycję czy po prostu zadzwonić do urzędu. Kultura narzekania może więc zastępować obywatelskie zaangażowanie. W pewien sposób to koszt społeczny: mamy energię na lament, ale brak energii na zmianę.
Ale może to także kwestia ekonomii wysiłku. Narzekanie wymaga niewiele: głosu, gestu, podzielonej uwagi. Działanie wymaga rozmowy z zupełnie nowym typem bytu — papierami, terminami, biurokracją. W obliczu tej zniechęcającej perspektywy wiele osób wybiera łatwiejszą ścieżkę — narzekanie. I w tym jest pewna ludzka racjonalność. To jak odpalanie ogrzewania, żeby poczuć ciepło z daleka, zamiast kłaść drewno w piecu.
Najbardziej ujmujące w polskim narzekaniu jest jednak to, że potrafimy je upiększyć. Z narzekań wyrosły żarty, memy, piosenki. Mamy literaturę, w której malkontenctwo jest elementem stylu. Narzekanie jest rodzajem kulturowej interpunkcji: wtrącamy je, żeby podkreślić, zabarwić rozmowę, dodać smaku. W efekcie narzekanie bywa bliższe sztuce niż praktycznemu rozwiązaniu problemu.
A potem pojawia się zaskakujący paradoks: narzekanie, o ile jest świadome, może stać się pierwszym krokiem do zmiany. Gdy wiele osób zaczyna mówić o tym samym problemie, powstaje presja. Rozmowa, choć początkowo tylko lament, może przekształcić się w dyskusję, a ta — w działanie. Tu więc znów widzimy ambiwalencję: narzekanie jednocześnie cementuje bierność i napędza mobilizację. Wszystko zależy od tego, czy chcemy przejść od słów do czynów.
Można też postawić sprawę humorystycznie: narzekanie to nasza narodowa cardio. Ćwiczymy je regularnie — rano przy kawie, w autobusie, w pracy, w kolejce po chleb. Dzięki temu mamy mięśnie języka gotowe do natychmiastowej reakcji. Ważne, by nie zapomnieć o rozciąganiu — czyli odrobinie empatii, inicjatywy i przygotowania garści konstruktywnych pomysłów. Bo narzekanie bez rozwiązań to jak muzyka bez instrumentów: brzmi, ale czegoś brakuje.
Na koniec, mały apel: narzekajmy dalej, ale z umiarem i z wyczuciem. Niech nasze narzekanie pozostanie zabawnym, często brawurowym komentarzem do codzienności, a nie jedynym sposobem na jej kształtowanie. Bo jeśli już mamy narzekać — róbmy to z wdziękiem, ironicznie i ze świadomością, że czasem warto przerzucić rozmowę na tory działania. W końcu archaiczne przysłowie (którego nikt nie pamięta, bo było zbyt długie) mówiło: „Kto dużo narzeka, nie zawsze brakuje racji — tylko czasu i pary, by to zmienić”.
